2 Μαρτίου 2026
Ομιλία Ευάγγελου Βενιζέλου στην παρουσίαση του βιβλίου του Θ. Καλούδη, "50 Χρόνια Ρεπορτάζ στην Ιστορία, Η Ελλάδα και ο κόσμος στη Μεταπολίτευση (1974-2025)", Εκδόσεις Παπαζήση, στην ΕΣΗΕΑ, με τον συγγραφέα, τον Παύλο Τσίμα και τον Θεόδωρο Ρουσόπουλο, σε συντονισμό, Όλγα Τρέμη.
Καλησπέρα, Αντώνη μου, κυρίες και κύριοι. Πριν από 51 χρόνια, τον Μάιο του 1975, γνώρισα τον Θοδωρή Καλούδη για πρώτη φορά, από κοντά. Είχα ακούσει για αυτόν, ήταν ένας από τους πρίγκιπες του αντιδικτατορικού αγώνα, της Νομικής. Αλλά τον Μάιο του 1975 συγκροτήθηκε το Εθνικό Συμβούλιο της ΕΦΕΕ και εκεί βρεθήκαμε.
Περιμέναμε την πρώτη μέρα, λοιπόν, να ξεκινήσουμε και να αρχίσει η πολυήμερη διαδικασία νομιμοποίησης των συνέδρων, η οποία είχε τεράστιο ενδιαφέρον γιατί ετίθεντο όλα τα διεθνή πολιτικά ζητήματα επί τάπητος, αλλά κυριαρχούσε η διάσπαση στη νεολαία του ΠΑΣΟΚ, στη ΠΑΣΠ, η διαγραφή της ομάδας του Αγωνιστή, της οποίας επικεφαλής ήταν ο Θοδωρής Καλούδης, ενώ το νόμιμο ΠΑΣΟΚ το εκπροσωπούσε ο Στέφανος Τζουμάκας.
Έκτοτε έχουμε μία αδιατάρακτη φιλία, τον έχω παρακολουθήσει και με εξέπληξε πολύ ευχάριστα, με εντυπωσίασε με αυτό το συστηματικό, πολυπρισματικό σοβαρό ερευνητικά βιβλίο για τη Μεταπολίτευση, για όλες τις όψεις της Μεταπολίτευσης ως περιόδου, από την εξωτερική πολιτική και το πολιτικό σύστημα μέχρι τη μόδα και το τραγούδι, τα πάντα.
Αυτήν την πολυπρισματική θεώρηση της Μεταπολίτευσης ως περιόδου, όχι ως στιγμής, προσπαθήσαμε να την κάνουμε, ίσως θυμάστε, το 2024 σε ένα συνέδριο του Κύκλου Ιδεών με τίτλο «Η καμπύλη της Μεταπολίτευσης», στην οποία εμφανίστηκε και ο Διονύσης Σαββόπουλος σε μία συζήτηση μαζί μου, καθώς αυτός νομίζω είναι το πρόσωπο που ενσωματώνει όλα τα στοιχεία της πεντηκονταετίας, και κλείσαμε και εμείς με τον «ήχο της Μεταπολίτευσης» με μία μπαλάντα 15 λεπτών του Νίκου Κυπουργού, που συνέθετε όλα τα μουσικά στοιχεία, στο πλαίσιο μιας μεγάλης συζήτησης για το γονιδίωμα της Μεταπολίτευσης.
Τώρα, για να καταλάβουμε τι αναζητούμε ερευνητικά, και αυτό επιχείρησε να κάνει με πολύ, θα έλεγα, επιστημονικό τρόπο ο Θοδωρής Καλούδης, είναι η αναψηλάφηση του ενός τετάρτου της συνολικής Ιστορίας του νέου ελληνικού κράτους. Από τα 203 χρόνια ζωής του νέου ελληνικού κράτους τα 50 είναι η Μεταπολίτευση, τα 52 πλέον. Και αν σκεφτείτε ότι τα μισά είναι από τη Μικρασιατική Καταστροφή, η επέτειος της οποίας ήταν από δύο χρόνια, μέχρι σήμερα, μας τοποθετεί όλο αυτό ως αίσθηση μέσα στην Ιστορία. Είμαστε πάρα πολύ κοντά στην ιστορία, στο μαγνητικό της πεδίο. Ενώ νομίζουμε ότι συζητάμε για το παρελθόν, συζητούμε για το παρόν μας και ισχύει η γνωστή φράση που έχει απασχολήσει πολλούς φιλοσόφους αλλά στην Ελλάδα τη λέμε με μεγαλύτερη συχνότητα στην καθημερινή γλώσσα: Δεν ξέρουμε, όπως έλεγε ο Μάνος Ελευθερίου, τι μας επιφυλάσσει το παρελθόν, όχι τι μας επιφυλάσσει το μέλλον. Γιατί όλα όσα ζούμε είναι μια πολύ μεγάλη επιστροφή στο παρελθόν. Κυρίως η γεωπολιτική στην οποία αναγόμαστε, στην οποία αναζητούμε τις απαντήσεις, αυτός ο γοητευτικός αλλά και καταθλιπτικός ταυτόχρονα συνδυασμός Γεωγραφίας και Ιστορίας, είναι κάτι που έρχεται πολύ βαθιά από το παρελθόν.
Άρα μιλάμε για αυτή την περίοδο, η οποία κατά τη γνώμη μου, φαίνεται αυτό και από το βιβλίο του Θοδωρή, μπορεί να διακριθεί σε τρεις φάσεις:
Η μία μεγάλη και ασύμμετρη φάση από το 1974 μέχρι την έκρηξη της οικονομικής κρίσης, που είναι μια φάση θα έλεγα ανεπίγνωστη, επίχρυση όπως απεδείχθη, ενώ είχε δημιουργηθεί η εντύπωση ότι είναι μια χρυσή εποχή, γραμμική στην εξέλιξή της, από το καλό στο καλύτερο, χωρίς να αφήνει την αίσθηση ή την υπόνοια ότι μπορεί να ανατραπεί αυτό, ότι μπορεί κάποια στιγμή να πάμε προς τα πίσω, αντί να πάμε προς τα εμπρος. Και όλο αυτό θεμελιώθηκε σε ένα εξαιρετικά γενναιόδωρο, συμπεριληπτικό, παροχικό κοινωνικό συμβόλαιο, το κοινωνικό συμβόλαιο της Μεταπολίτευσης που είναι πρωτίστως έργο του ΠΑΣΟΚ αλλά το ΠΑΣΟΚ είναι όλη η Μεταπολίτευση, πασοκοποιήθηκε συνολικά το πολιτικό σύστημα, και σε πολύ μεγάλο βαθμό η κοινωνία συνολικά ανεξαρτήτως κομματικών προτιμήσεων και ανεξαρτήτως παραδοσιακής ένταξης στις μεγάλες πολιτικές οικογένειες. Στις μεγάλες πολιτικές οικογένειες του Εθνικού Διχασμού, του εμφυλίου πολέμου, της προδικτατορικής περιόδου κ.ο.κ.
Η δεύτερη φάση, βεβαίως, είναι η φάση της κρίσης καθ’ εαυτήν, στην οποία δοκιμάζονται τα πάντα, κυρίως διαρρηγνύεται το κοινωνικό συμβόλαιο και εμφανίζεται μια κοινωνική ασυμμετρία, την οποία προσπαθούμε στην τρίτη φάση τώρα, μετά το 2019, να την ξαναβρούμε. Συντελέστηκε με θεολογικούς όρους η έκπτωση από τον παράδεισο της Μεταπολίτευσης στη δεκαετία της κρίσης και αυτή η ανάμνηση του παραδείσου είναι που κυριαρχεί στην ψυχοσύνθεση και στο γονίδιο του ανθρωπίνου γένους, γιατί όχι και των Ελλήνων και των Ελληνίδων, οι οποίοι αναζητούν αυτόν τον παράδεισο, στον οποίο δεν μπορούν να μπουν λόγω ενός προπατορικού αμαρτήματος, το οποίο πρέπει να το αναζητήσουμε στον τρόπο τον οποίο οικοδομήθηκε η Μεταπολίτευση στα πρώτα βήματά της, τα αρχικά.
Αυτή η περίοδος, λοιπόν, είναι μια περίοδος που διέπεται από το ίδιο καταγωγικό τραύμα, γι' αυτό είμαστε πάντα μέσα στη Μεταπολίτευση, απλώς το όριο μετακινείται Το ίδιο λοιπόν καταγωγικό τραύμα - Κυπριακό, Ελληνοτουρκικές σχέσεις -, ίδια ατζέντα εθνικών θεμάτων και εξωτερικής πολιτικής, ενώ έχει αλλάξει τουλάχιστον τρεις φορές το διεθνοπολιτικό πλαίσιο αναφοράς. Έχουμε ίδιο Σύνταγμα παρά τις αναθεωρήσεις και τις μεταβολές, παρότι το πολιτικό σύστημα έχει αλλάξει επίσης τουλάχιστον μια φορά με την κρίση, και ίσως θα ξαναλλάξει τώρα, ίσως κυοφορείται μια ακόμη αλλαγή του πολιτικού συστήματος. Και λίγο ως πολύ πορευόμασταν μέχρι πριν από μερικούς μήνες, πριν γίνει αντιληπτό το πλαίσιο που διαμορφώνει ο Πρόεδρος Τραμπ στη δεύτερη θητεία του, με το ίδιο εθνικό αφήγημα.
Αφήγημα που αφορά τις ταυτότητες μας, ότι είμαστε μια χώρα δυτική, είμαστε μια χώρα ευρωπαϊκή και αγωνιστήκαμε να παραμείνουμε στην Ευρωζώνη και στην Ευρωπαϊκή Ένωση, είμαστε μια χώρα η οποία έχει προνομιακές στρατηγικές σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες, μια χώρα που αγωνίζεται να παραμείνει στην καντιανή της χαλαρότητα, στην αίσθηση της αιώνιας ειρήνης, στην οριστική εγκατάλειψη της εμπειρίας του πολέμου, ενώ ο κόσμος, και αυτή είναι η βασική τομή, μετατρέπεται ραγδαία και καθολικά σε έναν κόσμο χομπσιανό. Σε έναν κόσμο συγκρουσιακό, σε έναν κόσμο όπου ο άλλος αντιμετωπίζεται ως λύκος, homo homini lupus.
Αυτή είναι η συγκλονιστική αλλαγή. Δεν υπάρχει πια καμιά βεβαιότητα, έχει καταρρεύσει το δυτικό παράδειγμα, αμφισβητείται η ενότητα της Δύσης και η υπόστασή της, η ευρωατλαντική σχέση, αμφισβητείται η επάρκεια της Ευρώπης - άρα τι σημαίνει συμμετοχή στην Ευρώπη; Αμφισβητείται δηλαδή η Ευρώπη ως πάροχος ασφάλειας του εαυτού της, αμφισβητείται η φιλελεύθερη δημοκρατία, δεν υπάρχει κοινή αντίληψη και άρα κοινή ευρωαμερικανική πρόσληψη της φιλελεύθερης δημοκρατίας, και κυρίως αμφισβητείται το κεκτημένο της ειρήνης και της ασφάλειας. Αυτή είναι τώρα μια συγχρονιστική αλλαγή. Και σε αυτό μπροστά βρισκόμαστε. Θα έπρεπε να προσθέσουμε όλα αυτά τα κοινότοπα, τα αυτονόητα, τα οποία απλώς έχουν μετατραπεί σε μία ρητορεία, δηλαδή κλιματική κρίση, τεχνητή νοημοσύνη, αλλαγή του τεχνολογικού παραδείγματος, που είναι μία αλλαγή ανθρωπολογική και δεν είναι απλώς μία αλλαγή τεχνολογική ή παραγωγική, αλλάζει ενδεχομένως η «ανθρώπινη κατάσταση», όπως έλεγε η Χάνα Άρεντ.
Και βεβαίως αυτά όλα προσπαθούμε να τα αντιμετωπίσουμε με τα θεσμικά εργαλεία και τον τρόπο σκέψης και τις εμπειρίες της Μεταπολίτευσης, δηλαδή με έναν συμβατικό, αναλογικό τρόπο. Θα μπορούσαμε μάλιστα να διαχωρίσουμε τη Μεταπολίτευση σε μία πρώτη αναλογική περίοδο και μία δεύτερη ψηφιακή, αλλά και τώρα ούτε αυτή η ψηφιακή αντίληψη επαρκεί για να καταλάβουμε πού βρισκόμαστε. Θα ήμασταν πανευτυχείς αν μπορούσαμε να επιστρέψουμε στη μήτρα της αρχικής Μεταπολίτευσης ας το πούμε έτσι, της πρώτο- Μεταπολίτευσης.
Και βέβαια όπως είπε και ο Παύλος Τσίμας προηγουμένως, όλα αυτά συνδέονται με το πολιτικό πρόβλημα της χώρας. Αναζητούμε εναλλακτική λύση.
Είχα μια συζήτηση τις τελευταίες μέρες, περί του αν είναι ακριβές αυτό. Αναζητούμε εναλλακτική λύση σημαίνει ότι υπάρχει μια λύση. Δεν αναζητούμε καμία εναλλακτική λύση αγαπητέ μου Άδωνη, διότι έτσι υπολαμβάνουμε ότι η παρούσα κατάσταση συνιστά λύση. Ενώ δεν συνιστά λύση. Άρα δεν αναζητούμε την εναλλακτική λύση αλλά αναζητούμε λύση που είναι τελείως διαφορετικό. Διότι έτσι απαντούμε στο αφήγημα ότι υπάρχει μια λύση και πρέπει να αμφισβητηθεί από μια εναλλακτική λύση. Εδώ βρισκόμαστε στο πολύ πιο πολύπλοκο πρόβλημα, να μην υπάρχει λύση διότι αμφισβητείται η κατάσταση και η επάρκειά της και η νομιμοποίησή της.
Και βεβαίως μπορούμε να αναζητήσουμε εξηγήσεις βαθύτερες, χαρακτηριολογικές. Δεν είναι μόνο το τέχνασμα του Κ. Τσάτσου. Ένας από τους μεγαλύτερους συμβατικούς ιστορικούς του τελευταίου αιώνα, ο Απόστολος Βακαλόπουλος, που έχει συγγράψει μια πολύτομη ιστορία του ελληνικού έθνους μόνος του, κατέληξε ως πόρισμα αυτής της πολύτομης συγγραφής με ένα μικρό βιβλίο «Ο χαρακτήρας των Ελλήνων».
Ένας άλλος φίλος μου , ο Ιωάννης Χασιώτης, μεγάλος ιστορικός, αρέσκεται να λέει ότι «ούτε καν ο χαρακτήρας των Ελλήνων θα μας δώσει λύση, μόνον η πεποίθηση ότι ο Θεός είναι επίμονα φιλέλην», ότι σε αυτό τελικά επενδύουμε και προσδοκούμε.
Άρα αυτό είναι ένα ζήτημα το οποίο νομίζω θα μας απασχολήσει το επόμενο διάστημα, που είναι ένα διάστημα ρευστοποίησης, απόλυτης θα έλεγα ρευστοποίησης. Η ρευστοποίηση περιλαμβάνει και εμάς τους ίδιους, που είμαστε και υποκείμενα και αντικείμενα της κατάστασης.
Αυτή είναι άλλωστε και η μοίρα των δημοσιογράφων της Μεταπολίτευσης, που προέρχονται από τα παιδιά της δικτατορίας και από τη γενιά του Πολυτεχνείου, που είναι δημοσιογράφοι με πολύ μεγάλη πολιτική παιδεία, με πολιτική άποψη, με περγαμηνές αγωνιστικές, οι οποίοι έχουν υπαχθεί οικειοθελώς, επί δεκαετίες ολόκληρες, γιατί μιλάμε πια για τη δική μας γενιά όπως είπε και ο Παύλος, σε μια επώδυνη άσκηση ταπεινοφροσύνης, διότι πρέπει να παρακολουθούν αυτό που συμβαίνει στο πολιτικό σύστημα ή αυτό που συμβαίνει στην αγορά, να το καταγράφουν, να συζητούν μαζί του, να συζητούν με τους πρωταγωνιστές, να τους ρωτάνε την άποψή τους, ενώ οι ίδιοι γνωρίζουν πάρα πολύ καλά ότι είχαν εξ αρχής, ίσως και εκ γενετής τα προσόντα να είναι αυτοί οι πρωταγωνιστές αυτής της κατάστασης, και άρα ως εκ τούτου πρέπει πραγματικά να σφίγγουν τα δόντια για να αντιμετωπίσουν την κατάσταση αυτή, διότι αλλιώς πρέπει να φωνάξουν ας πούμε ‘Δεξιότερα Κουροπάτκιν!’. Αυτό είναι νομίζω το μήνυμα της Μεταπολίτευσης.
Σας ευχαριστώ πολύ.
