11.2.2026
Τοποθέτηση Ευάγγελου Βενιζέλου στη συζήτηση στο πλαίσιο της 1ης Ημερίδας Άμυνας & Γεωπολιτικής του Capital.gr και του Forbes Greece με θέμα "Η Νέα Γεωπολιτική Πραγματικότητα και οι Αμυντικές Προκλήσεις – Η επόμενη ημέρα για Ευρώπη, Ελλάδα και Ανατολική Μεσόγειο", και συγκεκριμένα στην ενότητα «Ελληνοτουρκικές Σχέσεις: Σταθερότητα, Αποτροπή και Ισορροπία Ισχύος». Συζητούν: Ευάγγελος Βενιζέλος, Ινώ Αφεντούλη, Δημήτρης Σταθακόπουλος. Συντονίζει: Αλεξία Τασούλη
Το χαρτοφυλάκιο των ελληνοτουρκικών σχέσεων είναι δύσκολο. Η ατζέντα η δική μας στα λεγόμενα εθνικά θέματα, είναι βαριά αλλά είναι μικρή. Στην πραγματικότητα έχει δύο θέματα: τη σχέση με την Τουρκία και το Κυπριακό. Η Τουρκία έχει μια πολύ μεγάλη ατζέντα, γιατί το εύρος των συνόρων της είναι τέτοιο και η γεωγραφική της θέση είναι τέτοια ώστε να αντιμετωπίζει πάμπολλα ζητήματα ασφάλειας, εξωτερικής και εσωτερικής. Στην Τουρκία τα δύο αυτά ζητήματα αλληλοτροφοδοτούνται.
Αν η ερώτησή σας είναι: «καλώς οργανώνεται σήμερα η συνάντηση Κορυφής Ελλάδας - Τουρκίας και το Ανώτατο Συμβούλιο Συνεργασίας;», η απάντησή μου είναι απολύτως. Πάρα πολύ καλά κάνουμε και οργανώνουμε αυτήν τη συνάντηση. Θα έλεγα ότι κακώς δεν πραγματοποιήθηκε η συνάντηση του Σεπτεμβρίου στη Νέα Υόρκη.
Οι συναντήσεις πρέπει να είναι τακτικές, δεν πρέπει να αποτελούν μείζον γεγονός. Πρέπει να υπάρχει μια κανονική ροή επαφών, όχι εθιμοτυπικών και όχι φοβικών. Δηλαδή δεν συζητάμε με την Τουρκία γενικώς, ούτε συζητάμε μόνο θέματα της λεγόμενης χαμηλής πολιτικής ή θέματα της λεγόμενης θετικής ατζέντας
Διεξάγονται γύροι των λεγομένων διερευνητικών επαφών από το 2002 με μια διακοπή μέχρι σήμερα. Έχουμε συστηματικές επαφές και συνομιλίες για τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης, ιδίως τα αεροναυτικά, και τα άλλα, τη λεγόμενη θετική ατζέντα.
Επίσης είναι ανακριβές ότι δεν έχουμε συζητήσει για θέματα που συνδέονται με την κυριαρχία μας. Διότι 57 γύρους διερευνητικών επαφών από το 2002 έως το 2013 αφιερώσαμε, συζητώντας για την έκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στο Αιγαίο. Στον 57ο γύρο, έχοντας την εμπειρία του Υπουργού Εθνικής Αμύνης, όντας κυβερνητικός εταίρος στην κυβέρνηση Σαμαρά-Βενιζέλου, άρα έχοντας την ευθύνη πολιτικά και συνολικά για την εξωτερική πολιτική, ως Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης Υπουργός Εξωτερικών, άλλαξα την προσέγγιση αυτή.
Δηλαδή, η οδηγία μου ήταν διαφορετική. Να μην συζητάμε για τα ελληνικά χωρικά ύδατα στο Αιγαίο, διότι η οριοθέτηση της Υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ που είναι η αναγνωριζόμενη και υπαρκτή κατά το Διεθνές Δίκαιο διαφορά, δεν προϋποθέτει αναγκαστικά οριοθέτηση των χωρικών υδάτων, άλλωστε ο υπολογισμός γίνεται από τις γραμμές βάσης. Και επίσης, όπως αποδείχτηκε στην πράξη, στην περίπτωση της οριοθέτησης της ΑΟΖ με την Ιταλία, και υποθέτω αυτό θα γίνει και με την Αίγυπτο, προηγήθηκε η οριοθέτηση της ΑΟΖ και ακολούθησε η επέκταση των χωρικών υδάτων στο Ιόνιο μέχρι το Τέναρο και θα δούμε τι θα γίνει μετά, στα νότια της Κρήτης.
Άρα λοιπόν, αυτό που ζήτησα το 2013 και νομίζω ότι εξακολουθεί να ισχύει, είναι η συζήτηση να αφορά την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ, έννοια που δεν υπήρχε μέχρι τότε στην συζήτηση , να αφορά ως πεδίο γεωγραφικό το Αιγαίο, στο οποίο ήμασταν εντοπισμένοι και εγκλωβισμένοι, αλλά και την Ανατολική Μεσόγειο, διότι η Ανατολική Μεσόγειος είναι το μείζον ζήτημα ενεργειακά, όχι το Αιγαίο. Και βεβαίως ένα τρίτο ζήτημα, το οποίο έχει πολύ μεγάλη σημασία, είναι ο κανόνας αναφοράς. Δηλαδή, να συνεννοηθούμε επί τη βάση ποιού κανόνα αναφοράς θα οριοθετήσουμε την υφαλοκρηπίδα και την ΑΟΖ.
Η οριοθέτηση είναι κομβικό ζήτημα. Είμαστε υποχρεωμένοι να το κάνουμε κατά τον Διεθνές Δίκαιο και αν γίνει αυτό μπορεί να απεγκλωβίσει τη συζήτηση. Μπορεί να εξαφανίσει από τον ορίζοντα και τις λεγόμενες γκρίζες ζώνες και την έμφαση που δίνει η άλλη πλευρά στην αποστρατιωτικοποίηση
Άρα λοιπόν έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία να συμφωνήσουμε και στον κανόνα. Και η Τουρκία απαντά σε αυτό ότι αποδέχεται την νομολογία των Διεθνών Δικαιοδοτικών Οργάνων. Διότι εδώ καλλιεργείται και ένας άλλος μύθος: ‘Α, εμείς είμαστε κράτος μέρος της UNCLOS, της σύμβασης του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας. Αλλά η Τουρκία δεν είναι’. Ναι, η Τουρκία δεν είναι. Αλλά το Δίκαιο της Θάλασσας ισχύει ως γενικό διεθνές δίκαιο, ως εθιμικό διεθνές δίκαιο. Δεσμεύει και τα μη μέρη της UNCLOS Επίσης στην UNCLOS δεν μετέχει ούτε το Ισραήλ, ούτε οι Ηνωμένες Πολιτείες. Δύο κράτη πάρα πολύ κρίσιμα στη συζήτηση για την περιοχή μας και για την ασφάλειά μας. Άρα, λοιπόν, αυτό είναι μια βάση η οποία πρέπει σε κάθε περίπτωση να την έχουμε υπόψη μας.
Τώρα, από εκεί και πέρα, αντιλαμβάνεστε ότι λειτουργεί μια φοβικότητα. Είναι το περιβόητο σύνδρομο Ζυρίχης-Λονδίνου. Αυτό που υπέστη ο Κωνσταντίνος Καραμαλής υπογράφοντας τη Ζυρίχη και τον Λονδίνο, δηλαδή το γεγονός ότι κατηγορήθηκε ως «προδότης» , ενώ ο Μακάριος ανεδείχθη ως ήρωας και τελικά οδηγεί όλες τις επόμενες κυβερνήσεις να μην αναλαμβάνουν καμία ευθύνη να επιλύσουν τα μεγάλα ζητήματα της χώρας και έχουμε αυτήν την αδράνεια σε σχέση με το χρόνο στην οποία ορθά αναφέρθηκε η κυρία Αφεντούλη προηγουμένως.
Έχω κάνει πολλές φορές, δεν θα σας κουράσω σήμερα, αυτό το bilan, έχω κάνει αυτό το ισοζύγιο θετικών και αρνητικών αποτελεσμάτων λόγω της παρόδου του χρόνου. Τα 50 χρόνια που διέρρευσαν μας ωφέλησαν ή μας έβλαψαν; Σε πολλά μας ωφέλησαν. Η χώρα έχει προοδεύσει, είμαστε κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της Ευρωζώνης, δεν είχαμε πόλεμο, αντιμετωπίσαμε τα επεισόδια και τις προκλήσεις, αλλά από την άλλη μεριά και στο Κυπριακό έχουμε, αν θέλετε, πέρα από την ύπαρξη της τουρκοκυπριακής οντότητας που παραβιάζει το διεθνές δίκαιο, μια πάρα πολύ αρνητική εξέλιξη που αφορά την Αμμόχωστο, για την οποία δεν μιλάει κανείς στην Ελλάδα, ενώ είναι μόνη εδαφική υποχώρηση που έχει συντελεστεί τα τελευταία 50 χρόνια μετά την εισβολή. Διότι μια περίφρακτη πόλη που μας περίμενε να την πάρουμε, τελικά καταλήγει στα τουρκοκυπριακά και τουρκικά χέρια και αυτό δεν βλέπω να συγκινεί κανέναν και με εκπλήσσει εθνικά και με εκπλήσσει από πλευράς ειλικρίνειας της δημόσιας συζήτησης και στην Ελλάδα και στην Κύπρο, και επίσης δημογραφικά η καμπύλη έχει αλλάξει. Το 1974 η Τουρκία είχε 33 εκατομμύρια και η Ελλάδα είχε 10 και το 2026 η Τουρκία έχει σχεδόν 90 εκ. και η Ελλάδα έχει 10 εκ. Λοιπόν, πρέπει να αντιληφθούμε ότι κινούμαστε αντίθετα με το ρεύμα αυτή τη στιγμή.
Δηλαδή, διεθνώς το τοπίο έχει ρευστοποιηθεί. Όλα επιταχύνονται. Υπάρχει μια συναλλακτική αντίληψη, ένας συναλλακτικός βολονταρισμός. Γεωοικονομία και γεωπολιτική διασταυρώνονται. Η γεωοικονομία υπερισχύει. Επιταχύνονται οι εξελίξεις. Αναλαμβάνονται πρωτοβουλίες μεγάλης κλίμακας. Και εμείς ακολουθούμε τη γνωστή γραμμή μας, αφήνουμε το χρόνο να περνάει γιατί δεν θέλουμε να έρθουμε αντιμέτωποι με τα ζητήματα. Η παλιά καλή τριγωνική σχέση, Ελλάδα-Τουρκία με περιόδους ύφεσης και έντασης, και ΗΠΑ . Το ζήσαμε τα τελευταία 7 χρόνια. Πότε ήμασταν καλύτερα; Το 2019 με 2023 που ήταν περίοδος έντασης; Το 2023 με 2025 Δεκέμβριος που ήταν περίοδος απόλυτης ύφεσης στο κλίμα της Διακήρυξης των Αθηνών; Τώρα; - που δεν ξέρουμε ποιο ακριβώς χαρακτήρα έχει η σχέση, ποια είναι η αίσθηση; Λοιπόν, αυτό σημαίνει ότι αφήσαμε και άλλα 7 χρόνια να περάσουν και βεβαίως έχουν περάσει 23 χρόνια από τότε που ανέλαβε ο Ερντογάν τη διακυβέρνηση της Τουρκίας.
Άρα η Μεταπολίτευση είναι χωρισμένη σε δύο ημίχρονα . Το πρώτο είναι χωρίς Ερντογάν. Είχαμε ανά δεκαετία ένα μείζον επεισόδιο. Είχαμε το επεισόδιο του 1976, το επεισόδιο του 1987, το επεισόδιο του 1996. Εντάσεις. Χρησιμοποιήσαμε όλα τα μέσα, προσφυγή στον ΟΗΕ, προσφυγή στο Δικαστήριο της Χάγης, αμερικανική διαμεσολάβηση και μετατροπή μιας στρατιωτικής έντασης σε διπλωματική διαδικασία.
Και πάμε σε άλλη δεκαετία, σε άλλη δεκαετία, σε άλλη δεκαετία και τώρα έχουν περάσει 23 συμπαγή χρόνια Ερντογκάν και έχουμε χάσει την αίσθηση, διότι έχουμε συνηθίσει σε μία κατάσταση. Και βεβαίως έχουμε αμυντικούς εξοπλισμούς πολύ σημαντικούς, έναν συσχετισμό δυνάμεων και το έμψυχο δυναμικό μας, το οποίο είναι εξαιρετικά σημαντικό πλεονέκτημα. Όμως τι κάνουμε ακριβώς;
Είμαστε δύο χώρες μέλη του ΝΑΤΟ από το 1952. Ενταχθήκαμε το 1952 στο ΝΑΤΟ με ένα αφήγημα. Το αφήγημα αυτό, το έχω πει πολλές φορές, ήταν να ανακόπτεται η κάθοδος της Σοβιετικής Ένωσης στη Μεσόγειο.
Το αφήγημα εξακολουθεί να υπάρχει τώρα. Αυτό το αφήγημα ξεκίνησε το 1821. Το έχει πει ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος για να αναγνωριστεί η Ανεξαρτησία της Ελλάδος. Ότι εμείς μαζί με την Οθωμανική Αυτοκρατορία θα ανακόπτουμε τη Ρωσία από τις θερμές θάλασσες. Και έχουμε την αίσθηση της απειλής, όχι από τον αντίπαλο που ορίζει το ΝΑΤΟ, η Δύση. Τώρα δεν μπορούμε να συνειδητοποιούμε ενδοδυτικά το ποιος είναι αντίπαλος, ποιος είναι φίλος, ποιος είναι εταίρος, ποια είναι η προτεραιότητα ασφάλειας. Αλλά και πριν που μπορούσαμε, εμείς είχαμε ως αντίπαλο την Τουρκία. Δεν είχαμε ως αντίπαλο τον αντίπαλο που όριζε το ΝΑΤΟ. Έχω ζήσει το ΝΑΤΟ στη Σύνοδο Κορυφής της Λισαβώνας με στρατηγικό εταίρο τη Ρωσική Ομοσπονδία. Και το ΝΑΤΟ στη Σύνοδο Κορυφής του Κάρντιφ ξανά με αντίπαλο τη Ρωσία, κοκ, να μην μιλήσουμε για αυτήν τη διαδρομή, γιατί είναι πολύ διδακτική.
Άρα, συμφωνώ με αυτό που ειπώθηκε από την Ινώ Αφεντούλη προηγουμένως, ότι η συζήτηση, η κρίσιμη, στην εξωτερική πολιτική, είναι συζήτηση εσωτερική. Και στην Ελλάδα, και στην Κύπρο, και στην Αθήνα, και στη Λευκωσία. Χρειαζόμαστε άλλον τρόπο να συζητάμε. Εάν δεν έχουμε προϋποθέσεις σοβαρής δημόσιας συζήτησης, δημόσιας δεν εννοώ εις επήκοον όλων αναγκαστικά, αλλά συζήτησης μεταξύ όλων των παραγόντων, των συντελεστών, εάν δεν έχουμε βάθος συνεννόησης στρατηγικής και επαναλαμβάνουμε στερεότυπα, γενικολογίες και αοριστολογίες, δεν έχουμε στρατηγική. Πρέπει να έχουμε στρατηγική.
Αυτό αφορά την εξωτερική πολιτική. Με τον ίδιο τρόπο αφορά και την οικονομία, και τους θεσμούς, και το Σύνταγμα, και την κοινωνική συμπερίληψη, τα πάντα. Αυτό το έχω πει τελευταία φορά που μετείχα στο Εθνικό Συμβούλιο το Κυπριακό στην Λευκωσία ως Αντιπρόεδρος και Υπουργός Εξωτερικών, λέγοντας, εδώ μέσα είναι η λύση του Κυπριακού. Αν εσείς συμφωνήστε σε μία λύση που να μπορεί να γίνει δεκτή από το λαό με δημοψήφισμα, θα αγωνιστούμε και έχουμε μεγάλες πιθανότητες να τη διαμορφώσουμε τη λύση αυτή. Αλλά αν δεν είμαστε βέβαιοι ότι έχουμε σχεδιάσει μία δική μας λύση που μπορεί να γίνει δεκτή από τους πολίτες, με άμεση ψηφοφορία, γιατί απερρίφθη το σχέδιο Αναν στο ελληνοκυπριακό δημοψήφισμα, δεν έχουμε στρατηγική. Έχουμε γενικές συζητήσεις και προχωράμε σε μία, θα έλεγα, αντίληψη σχεδόν μεταφυσική της εξωτερικής πολιτικής, γιατί η διάσταση του χρόνου είναι πάρα πολύ κρίσιμη.
Άρα στηρίζω την πρωτοβουλία του κ. Μητσοτάκη να πάει σήμερα στην Άγκυρα , ακόμη και αν η πρόθεσή του είναι να αποφύγει τις συζητήσεις, αν η άλλη πλευρά θέσει θέματα πρέπει να λάβει απαντήσεις και πρέπει να διεξαχθεί μία συζήτηση. Οι δηλώσεις του Πρωθυπουργού και του Υπουργού Εξωτερικών δεσμεύουν τη χώρα νομικά, ακόμη και αν γίνονται σε ένα δείπνο ή στο podium μιας συνέντευξης. Άρα πρέπει να είναι έτοιμος η άλλη πλευρά να κάνει άλλη προσέγγιση. Εάν δεν γίνει και θα προχωρήσουμε αργότερα, θα προχωρήσουμε αργότερα ανάλογα και με τις εξελίξεις, διότι ταυτόχρονα, θα έλεγα, έχουμε ένα άλλο τοπίο. Καταρχάς το προκαλούμε εμείς το τοπίο με τη συμμετοχή των αμερικανικών εταιριών στις έρευνες των υδρογονανθράκων. Και έχουμε αμερικανικές εταιρείες, οι οποίες αυτή τη στιγμή είναι παραχωρησιούχοι, blocks για έρευνα στην Ελλάδα, στην Τουρκία, στη Λιβύη. Και αυτό δημιουργεί ένα πρόβλημα, ένα δεδομένο.
Για να μην μιλήσω για την εμπειρία της ηλεκτρικής διασύνδεσης, Ελλάδος- Κύπρου- Ισραήλ, που μπορεί να εξελιχθεί όπως θα εξελιχθεί και παρατηρούμε, θα μου επιτρέψετε να πω, και μία γεωγραφική αλλαγή, πολύ σημαντική, η οποία αφορά την Κύπρο, η οποία Κύπρος, ελληνική, ανατολικομεσογειακή, αλλά αρχίζει να γίνεται πάρα πολύ κρίσιμη, θα έλεγα, περισσότερο για την αντίληψη του Ισραήλ σε σχέση με την ασφάλειά του από ό,τι σε σχέση με την παλιά ελλαδοκεντρική αντίληψη. Και αυτό πρέπει να το λάβουμε επίσης υπόψη μας, για να έχουμε τον έλεγχο του ρυθμού των εξελίξεων. Γιατί αν χάσουμε τον έλεγχο του ρυθμού των εξελίξεων, μετά θα τρέχουμε πίσω από τις εξελίξεις.
Αλεξία Τασούλη: Και επειδή αναφερθήκατε στην εμπλοκή των αμερικανικών εταιρειών, της Chevron και της Exxon Mobil, θα μπορούσε να υπάρξει μία αμερικανική διαμεσολάβηση στον ελληνοτουρκικό διάλογο, για να προσπεράσουμε αυτή τη φοβικότητα που υπάρχει μέσα από το ρευστό γεωπολιτικό σκηνικό που εσείς περιγράψετε. Και αυτή η αμερικανική διαμεσολάβηση είναι για καλό ή για κακό;
Ευ. Βενιζέλος: Η αμερικανική διαμεσολάβηση μπορεί να εμφανιστεί ανα πάσα στιγμή, μπορεί να εμφανιστεί για λόγους εμπορικούς, οικονομικούς, αναπτυξιακούς, για λόγους αμιγώς γεωπολιτικούς, επειδή αυτό συνδέεται με τη Μέση Ανατολή και τη Γάζα, επειδή αυτό συνδέεται με τον ρόλο της Τουρκίας σε διάφορα ανοιχτά μέτωπα, επειδή αυτό συνδέεται με την Νοτιοανατολική Ευρώπη, την οποία την έχουμε αποσιωπήσει. Τη βαλκανική μας πολιτική την έχουμε αποσιωπήσει. Επί χρόνια. Τα τελευταία χρόνια. Μπορεί να εμφανιστεί. Υπάρχει βολονταρισμός. Υπάρχει επιτάχυνση.
Εμείς, λοιπόν, είμαστε στη λογική της επιβράδυνσης, ενώ ο κόσμος κινείται στη λογική της επιτάχυνσης. Και μπορεί, βεβαίως, όλα αυτά να εμφανιστούν ταυτοχρόνως εν τη αντιφάση τους. Εδώ έχει γίνει αποφατική η εξωτερική πολιτική, η γεωπολιτική είναι αποφατική. Είναι και δεν είναι κάθε φορά. Πρέπει να είμαστε έτοιμοι και γι' αυτό. Πάντως όχι με στρουθοκαμηλισμό. Δηλαδή, όχι κρύβοντας το κεφάλι μας στην άμμο, νομίζοντας ότι έτσι κρύβουμε και όλο μας το σώμα. Και τη γεωγραφική μας θέση. Διότι, φυσικά, η γεωγραφία και η Ιστορία προσδιορίζουν τη θέση μας. Άρα πρέπει να είμαστε έτοιμοι και γι' αυτό. Φυσικά πρέπει να είμαστε έτοιμοι και γι' αυτό.
Αλλά τι πρέπει να κάνουμε, πρωτίστως, πρέπει να συνεχίσουμε τον διάλογο τον διμερή. Και πρέπει να μείνουμε σταθεροί στη θέση μας ότι αυτό θα καταλήξει σε συμφωνία ή σε προσφυγή από κοινού ενώπιον της διεθνούς δικαιοσύνης( ΔΔΧ ) . Εάν αυτό δεν λειτουργεί, τότε θα κινηθούμε σε ένα άλλο κλίμα, το οποίο αντί για αυτό προσφέρει άλλου είδους επαφές, διαμεσολαβήσεις, συζητήσεις, σχέδια, λύσεις κλπ. Που μπορεί να είναι καλύτερα, μπορεί να είναι γρηγορότερα, μπορεί να είναι πιο ωφέλιμα; Τι θέλουμε να κάνουμε. Πρέπει να δούμε ποιο είναι το επίδικο αντικείμενο. Δηλαδή, αυτή τη στιγμή, ποιο είναι το επίδικο αντικείμενο, το οποίο βεβαίως συνδέεται με ένα σωρό πράγματα, με την ενεργειακή πολιτική, με την κλιματική κρίση, με ζητήματα τα οποία είναι αμιγώς αμυντικά, ζητήματα ασφαλείας.
Και επειδή εδώ έχουμε ένστολους σημαντικούς, έχουμε επιχειρηματίες, έχουμε δημοσιογράφους, θέλω να θυμίσω ότι στο Αιγαίο οι παράκτιες χώρες είναι δύο: η Ελλάδα και η Τουρκία. Η Ελλάδα είναι και χώρα πολυνησιακή. Οιονεί πολυνησιακή. Αλλά οι δύο χώρες έχουν χωρικά, έξι ναυτικών μιλίων στο Αιγαίο. Στη Μεσόγειο, όλες οι χώρες έχουν δώδεκα ναυτικά μίλια, πλην της Ελλάδος, που με τις μικρές εξαιρέσεις που ξέρετε, έχει έξι. Και έχουμε οριοθετήσει την υφαλοκρηπίδα και την ΑΟΖ με την Ιταλία και με την Αίγυπτο, με αυτές να έχουν δώδεκα και εμείς έξι. Είχαμε υπογράψει συμφωνία με την Αλβανία, που δεν κυρώθηκε, με την Αλβανία να έχει δώδεκα και εμείς έξι. Είμαστε σε διαπραγμάτευση με τη Λιβύη, παλιά, που έχει διακοπεί και αποτελεί μια εκκρεμότητα, με τη Λιβύη να έχει δώδεκα και εμείς έξι. Και η μόνη χώρα, η άλλη, που έχει έξι σε ένα μικρό διάστημα, που αντικρίζει τα σημαντικότερα νησιά μας, είναι η Τουρκία, η οποία από ένα σημείο και μετά επεκτείνεται στα δώδεκα, στη Μεσόγειο, όπως και στη Μαύρη Θάλασσα.
Άρα, το λέω με πολύ σεβασμό σε όλους, η βαθιά γνώση για τα ζητήματα αυτά, τεχνοκρατικά, είναι πάρα πολύ περιορισμένη στην Ελλάδα. Οι συζητήσεις είναι γενικόλογες, επιπόλαιες, πρόχειρες και αυτό αφορά το πολιτικό προσωπικό, το υπηρεσιακό προσωπικό σε πάρα πολλά ζητήματα, με λαμπρές εξαιρέσεις, αφορά την επικοινωνία και αφορά βέβαια και τη γενική κοινή γνώμη. Άρα πρέπει να ξέρουμε που πατάμε, πρέπει να ξέρουμε διεθνές δίκαιο, γεωγραφία, ιστορία, για να μην μιλήσω για άλλα μαθήματα, τα θρησκευτικά είναι πάρα πολύ κρίσιμα, ιδίως στην Μεσόγειο από την άποψη αυτή και για τις ελληνικές σχέσεις πάρα πολύ κρίσιμα, για να μπορούμε να κάνουμε σοβαρές συζητήσεις. Γιατί τα άλλα είναι ανακύκλωση από ημερίδα σε ημερίδα.
Ευχαριστώ πάρα πολύ.
